Analiza związków jedzenia i płci na przykładzie serii produktów Bakoma Men
O tak zwanym „kryzysie męskości” przez ostatnie kilka lat pisano i mówiono już dużo. Zmiany w stereotypowo rozumianych rolach płciowych stały się nie tylko ważną kwestią w dyskursie akademickim z zakresu gender studies, ale zaistniały także jako pociągający temat rozmów choćby w telewizji śniadaniowej[1]. „Czy [mężczyźni] nadal czują, że muszą zbudować dom, spłodzić syna i posadzić drzewo?”[2] – to jedno z otwartych pytań, które serwis internetowy „Noizz.pl” zadał w ramach swojego wydania zatytułowanego Kryzys męskości?.To, że świat się zmienia, a wraz z nim zmienia się kulturowy obraz męskości – jest już dziś jakoś oczywiste. Amerykańska współtwórczyni teorii queer Judith Butler w końcu słusznie podważając genderowy esencjalizm, uświadomiła znaczą część osób o tym, że płeć, a więc męskość lub kobiecość nie jest dana od urodzenia[3] każdemu w takiej samej formie – tylko może przybierać różne oblicza, bo tworzona jest zależnie od kontekstu (specyfiki danej kultury, miejsca i czasu) na drodze niezliczonych powtarzalnych aktów performatywnych. „Nikt nie rodzi się mężczyzną, ale nim się staje”[4] pisał Grzegorz Stępniak, parafrazując klasyczne już zdanie z książki Druga płeć francuskiej pisarki Simone de Beauvoir.
Nietrudno zauważyć, że na ów „kryzys” powstały dziś dwie skrajne kontrastujące ze sobą społeczne recepty. Pierwsza z nich w kryzysie widzi głownie pozytywne strony – zatem go afirmuje[5]. Z kolei druga, odbiera kryzys jako coś złego, więc zleca różne strategie nieustanej walki w celu przezwyciężenia go. Ta różnica w sposobie patrzenia na męskość w ostatnim czasie w doskonały (bo skuteczny) sposób wykorzystywana jest przez osoby odpowiedzialne za marketingowy branding[6] większości firm.
Jako „mocne w kryzysie” a więc progresywne i otwarte przedstawiają się na przykład duże zagraniczne, zachodnie sklepy z odzieżą. Dobrym przykładem jest choćby Zalando czy ASOS, które w swoich reklamach niejednokrotnie proponowały mężczyznom wzorzyste torebki, odkrywające brzuch koszulki, buty na platformie i wiele innych części garderoby stereotypowo przypisywanych kobietom. Jednak z racji tego, że cechą charakterystyczną reklamy jest „dynamiczność, elastyczność i stałe dopasowanie formalno-treściowe do zmieniającego się środowiska medialnego oraz cech kultury, w której ma ona skutecznie funkcjonować”[7] – sprawa ta wygląda zupełnie inaczej na gruncie polskim, gdzie ów kryzys zamiast afirmować, próbuje się zwalczać między innymi – jogurtami. Na myśli mam tu wprowadzenie na polski rynek – serii jogurtów „for men” (jogurtów dedykowanych mężczyznom) w 2015 roku przez firmę Bakoma. Działanie to będące chwytem marketingowym, odczytuję jako strategię walki z „kryzysem męskości”, a konsumencki wybór tego produktu jako tożsamościowy performans męskości hegemonicznej[8], charakteryzującej się postrzeganiem białka jako silnie zmaskulinizowanego (co rozwijam w dalszej części pracy).
For men
Czy jedzenie ma gender? Czy niektóre produkty spożywcze – tak samo jak ubrania – dają się przyporządkować do konkretnej płci? Choć początkowo może wydawać się to absurdalne, to po krótkim zastanowieniu się nad tą kwestią, nietrudno dojść do wniosku, że wszelkie zachowania żywieniowe są demonstracją płciowości, a same produkty spożywcze jesteśmy w stanie intuicyjnie genderowo zaklasyfikować. „Sałatka jest kobieca, mięso – męskie. Mężczyźni powinni mieć spory apetyt – kobiety jeść niewiele. Te dominujące kody skupione wokół jedzenia i kultury z nim związanej są na wskroś seksistowskie, heteronormatywne i preskryptywne”[9] – zauważa wspomniany już Grzegorz Stępniak. Wzorowym przykładem utwierdzenia binarnych podziałów skupionych wokół jedzenia jest właśnie działanie firmy Bakoma, które polega na wyraźnym zmaskulinizowaniu takiego produktu jak jogurt. Tylko jaki jest tego cel?
Bloger Jacek na swoim prywatnym blogu „jestesmyfajni.pl”, analizując ten przypadek stwierdza:
Wydaje mi się, że ktoś tam w firmie Bakoma spojrzał na słupki sprzedaży i stwierdził, że można by lepiej zagospodarować tą część jogurtowego rynku, która przez lata została zaniedbana – czyli facetów. Kobiety mają Activię, jogurty naturalne, Actimel (bądźmy szczerzy, Actimel też celuje w kobiece koszyki zakupowe). Dzieci wciągają różne słodkie wynalazki. A mężczyźni? No właśnie – niby mają swój nabiał, stworzony przez naturę, ale czasami to za mało – warto stworzyć coś dla nich[10].
Nie ma wątpliwości, że w tym marketingowym ruchu Bakomy chodziło tylko o zwiększenie zysku ze sprzedaży – a nie o dobro, zdrowie czy specjalne potrzeby męskich klientów. Specjalne potrzeby – których w zasadzie nie ma, bo jak w innym artykule zauważa dietetyczka Edyta Piesyk–Gratkiewicz:
Nie ma żadnego naukowego uzasadnienia, aby różnicować produkty spożywcze na te przeznaczone dla kobiet i dla mężczyzn. Mówiąc najprościej, jest to czysty chwyt marketingowy znany od lat i to na całym świecie[11].
Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że seria produktów Bakoma Men składa się głównie z wysokobiałkowych jogurtów. „Ważną rolę w diecie mężczyzny odgrywa białko. Ten składnik odżywczy pomaga w utrzymaniu odpowiedniej masy mięśniowej, jak rownież zapobiega nadmiernemu przybieraniu na wadze”[12] – to pierwsze dwa zdania, które możemy przeczytać na internetowej stronie bakoma-men.pl. Oczywiście nasuwa się w tym miejscu wywrotne i retoryczne pytanie: czy w takim razie w diecie kobiet białko nie jest już istotne?
Z przekazu Bakomy (ale można tu śmiało stwierdzić, że i z przekazu wszelkich innych firm zajmujących się produkcją nabiału) jasno wynika, że mężczyźni chcą budować mięśnie a kobiety chcą się tylko odchudzać – w końcu nie ma proteinowych jogurtów „for women”. Dla kobiet w zamian za to produkowane są te ze zwiększoną ilością błonnika, który pozwala na – posługując się językiem reklamy można powiedzieć – „zachowanie smukłej sylwetki”. A mówiąc o reklamie, warto przyjrzeć się i tym perswazyjnym komunikatom, które przyświecają serii Bakoma Men.
Reklamowanie męskości
Umięśnieni mężczyźni robiący pompki, rąbiący drewno, podnoszący ciężary, jeżdżący na rowerze, biegający i skaczący na skakance – to obraz, który wyłania się z piętnastosekundowego spotu promującego wysokoproteinowe produkty mleczne Bakoma Men. Obraz ten pozostaje w czarno-białej estetyce, dokładnie odpowiadającej szacie graficznej pitnemu jogurtowi. Dodatkowo w warstwie dźwiękowej rozlega się niski męski głos z offu przekonywująco mówiący do odbiorcy: „Zbuduj w sobie męską siłę. Pierwszy wysokobiałkowy jogurt dla mężczyzn – Bakoma Men. Bakoma Men – konkretna porcja białka”[13].
Analizując ten spot przez kategorie reklamy opracowane przez Joanne Łojas w książce Od aforyzmy do zinu. Gatunki twórczości słownej łatwo można zauważyć, że jest to reklama na wskroś kanoniczna. Począwszy od tego, że wykorzystuje ona „funkcję informacyjną, aby przekazując i rozpowszechniając wiedzę o towarze czy usłudze, w istocie kreować reklamowany przedmiot, budując wokół niego atmosferę atrakcyjności, stylu życia, z którym ma być jednoznacznie kojarzony”[14]. Reklamowany jogurt przestaje być asemantycznym fizycznym obiektem i staje się nabiałem nasyconym wyobrażeniami, aspiracjami, pragnieniami. Celem tej reklamy nie jest w końcu tylko przekazanie wiadomości o pojawieniu się nowego produktu na rynku, ale także pokazanie, że za jogurtem Bakoma Men kryje się cała codzienna męska rutyna dnia, która krótko mówiąc sprowadza się do jedzenia jogurtu na śniadanie, uprawiania sportu (głównie na siłowni) a następnie pracy biurowej. W tym miejscu też wyłania się wątek klasowy – seria Bakoma Men wyraźnie celuje w męskich konsumentów z miejskiej klasy średniej, którzy na taki styl życia mogą sobie zwyczajnie pozwolić.
Nawiązując jednak do kwestii genderowej/performansu męskości – ten wysokobiałkowy produkt ma nie tylko wspomagać budowanie mięśni, ale także – co ważniejsze – utwierdzać w stabilnej męskiej tożsamości swoich konsumentów. Wybór przez jakiegoś mężczyznę jogurtu przeznaczonego dla mężczyzn jest jednym z wielu aktów performatywnych, które składają się na jego kulturowy obraz jako mężczyzny „normatywnego” – tego, który spełnia społeczne oczekiwania dotyczące ról płciowych. Dla kontrastu – konsumencki wybór przez mężczyznę jogurtu Aktivia (w społecznej świadomości uznawanego za produkt dla kobiet, co potwierdza choćby przytoczona wcześniej wypowiedź z bloga), byłby swoistym aktem genderowej subwersji, sprzeciwem wobec realizacji typu męskości hegemonicznej, bowiem przeczyłby schematycznym, normatywnym i stereotypowym zapatrywaniom na związki jedzenia i płci.
Reklamą, która jeszcze wyraźniej wykorzystuje najpopularniejsze skojarzenia, utrwalone klisze i stereotypy płciowe w celu dotarcia do masowego odbiorcy jest ta promująca jogurt Bakoma 7 Zbóż Men. Głównym bohaterem trzydziestosekundowego filmiku jest antropomorfizowany wysportowany kłos zboża, który męskim głosem wypowiada kwestię:
Mężczyźni nie wiele różnią się od kobiet. Też kochamy słodkie pieski i mamy praktyczne zestawy narzędzi, tak samo jak kobiety chcemy sięgać coraz wyżej, ale jest drobna różnica – im wystarczy jogurcik a mężczyźni wolą 7 Zbóż Men – jogurt z pełnymi ziarnami, pestkami dyni i słonecznika. 7 Zbóż Men – naturalna porcja energii[15].
Wykorzystana została tu mizoginistyczna wartościująca opozycja na kobiecość i męskość. Z czego męskość oznaczona jest dodatnio, bo cechuje się głównie odwagą – a kobiecość jest infantylizowana i trywializowana. Reklama w sferze wizualnej pokazuje, że podczas gdy kobiety lubią pluszowe pieski, używają kosmetyków do makijażu, sięgają coraz wyżej nosząc szpilki – mężczyźni wolą groźne rottweilery i przydatne scyzoryki, sięganie wyżej jest dla nich równoważne ze zdobywaniem szczytów gór – i w końcu: pełnowartościowy jogurt 7 Zbóż Men jest dla nich substytutem małego truskawkowego „jogurciku” dedykowanemu kobietom. Zdaje się, że swego rodzaju rekompensatą od twórców tej reklamy za skrajną niepoprawność polityczną, miało być ukazanie mężczyzn jako kłosów: jęczmienia, pszenicy, żyta, owsa, ziaren słonecznika i dyni. Tym samym zaprezentowany obraz miał zapewne jawić się jako kampowy, śmieszny i w złym guście – po to by nabrać wymowy ironicznej.
Kwestia, która jeszcze domaga się analizy to również sam głos i retoryka głównego bohatera reklamy. Joanna Łojas w swojej definicji zaznacza, że „twórcy reklam czerpią również z konglomeratu stylów przypisywanych implikowanym odbiorcom, aby w punkcie wyjścia nawiązać kontakt i sugerować mówienie językiem grupy, dla której przeznaczony jest produkt”[16]. W tym kontekście istotne jest to, że produkt dla mężczyzn reklamuje niski męski głos (niczym z reklam tabletek na potencję[17]) wydobywający się z męskiej figury, jednocześnie używając przy tym retoryki budującej u odbiorcy jego ego.
Reklama ta przesycona znaczeniami daje wiele możliwości jej odczytania. Na przykład w szerszej (nad)interpretacji można by nawet pokusić się o zanalizowanie jej pod kątem posthumanistycznego (bo mamy do czynienia ze sprawczym – mającym moc perswazji – kłosem zboża) fallogocentrycznego męskiego spojrzenia (bo ów kłos jest uosobieniem ludzkiego mężczyzny, co więcej, do głębi seksistowska reklama pozwala stwierdzić, że i jej twórcą był właśnie mężczyzna) przywołując w tym miejscu teorię Laury Mulvey o władcy spojrzenia – opisaną w jej eseju Przyjemność wzrokowa a kino narracyjne. Jednak jakkolwiek by tę reklamę interpretować – jej cel zawsze zdaje się być ten sam. Bo na sam koniec można już tylko zaznaczyć, że Bakoma Men z „kryzysem męskości” walczy jogurtami od ośmiu lat i jak się okazuje – kryzys nie mija. Zatem założyciele i akcjonariusze spółki Bakoma mogą spać spokojnie cicho afirmując kryzys i licząc niespadające zyski z jogurtów w czarnych opakowaniach.
Wpływ genderyzacji produktów na zdrowie psychiczne mężczyzn
Presja performatywna i lęk przed nieadekwatnością
Produkty takie jak Bakoma Men nie tylko sprzedają jogurt, lecz także sprzedają wizję męskości, którą należy nieustannie potwierdzać. Każdy wybór konsumencki staje się testem tożsamości genderowej. Mężczyzna stojący przed półką sklepową zadaje sobie pytanie: czy wybór „zwykłego” jogurtu podważa moją męskość? Ta nieustanna presja performatywna prowadzi do chronicznego lęku przed nieadekwatnością.
Badania z zakresu psychologii męskości wskazują, że konieczność ciągłego udowadniania swojej męskości wiąże się z podwyższonym poziomem stresu i objawami lękowymi (Eisler & Blalock, 1991; Reidy et al., 2018). Gdy męskość jest konstruktem kruchym, wymagającym nieustannego potwierdzania, mężczyźni znajdują się w stanie permanentnej gotowości do obrony swojej tożsamości (Eisler et al., 1988). Produkty „for men” wzmacniają ten mechanizm, sugerując, że istnieją „nieprawidłowe” wybory, które mogą zdekonstruować męską tożsamość.
Internalizacja toksycznych wzorców męskości
Marketing produktów takich jak Bakoma Men promuje ściśle określony model męskości hegemonicznej: silnej, aktywnej, zbudowanej na mięśniach (Connell & Messerschmidt, 2005; Ridge et al., 2011). To prowadzi do internalizacji przekonania, że istnieje tylko jeden „prawidłowy” sposób bycia mężczyzną. Mężczyźni, którzy nie pasują do tego wzorca – ci nieuprawiający intensywnie sportu, nieposiadający umięśnionego ciała, niepracujący biurowo w miejskiej klasie średniej – doświadczają poczucia wykluczenia i nieprzystawalności.
Szczególnie problematyczne jest powiązanie męskości z budową mięśni i wysoką zawartością białka w diecie. Tworzy to kulturę, w której wartość mężczyzny mierzy się jego sylwetką. To bezpośrednia droga do rozwijania zaburzeń odżywiania u mężczyzn, zjawiska długo bagatelizowanego, gdyż anoreksja czy bulimia postrzegane były jako „kobiece” problemy (Striegel-Moore et al., 2009; Strother et al., 2012). Tymczasem obsesja na punkcie białka, ortoreksja (obsesyjne dążenie do zdrowego odżywiania) i bigoreksja (zaburzenie polegające na obsesyjnym dążeniu do zwiększenia masy mięśniowej) stają się coraz częstsze wśród mężczyzn (Oberle et al., 2018; Pope et al., 1997; Stutts, 2020).
Izolacja emocjonalna i niemożność poszukiwania pomocy
Gdy męskość jest definiowana przez siłę, niezależność i kontrolę, przyznanie się do trudności staje się aktem „niemęskim”. Mężczyźni wychowani w kulturze produktów „for men” mogą mieć trudności z wyrażaniem emocji, szukaniem wsparcia czy przyznawaniem się do problemów zdrowotnych, zarówno fizycznych, jak i psychicznych (Berke et al., 2022; Seidler et al., 2016).
Dane statystyczne są alarmujące: mężczyźni znacznie rzadziej niż kobiety korzystają z pomocy psychologicznej, a jednocześnie częściej popełniają samobójstwa (Canetto & Sakinofsky, 1998; Freeman et al., 2017; World Health Organization, 2024). Ten paradoks można częściowo wyjaśnić właśnie kulturowym kodowaniem szukania pomocy jako „słabości” (Addis & Mahalik, 2003; Sagar-Ouriaghli et al., 2019). Jeśli nawet wybór jogurtu potwierdza męską siłę, trudno jest mężczyźnie przyznać się do lęku, depresji czy myśli samobójczych.
Ekonomiczne wymuszanie męskości
Artykuł Skorupy trafnie zauważa, że męskość w przypadku produktów takich jak Bakoma Men staje się towarem luksusowym i wymaga dodatkowych nakładów finansowych. To tworzy kolejny wymiar presji: mężczyzna, który nie może sobie pozwolić na droższe produkty „for men”, doświadcza nie tylko wykluczenia ekonomicznego, ale także symbolicznego wykluczenia z kategorii „prawdziwych mężczyzn”.
Ten mechanizm jest szczególnie dotkliwy dla mężczyzn z klas pracujących lub żyjących w trudniejszej sytuacji materialnej. Męskość hegemoniczna, jak pokazuje przykład Bakoma Men, jest przywilejem klasowym i pozostaje dostępna głównie dla miejskiej klasy średniej. Ci, którzy nie mogą sprostać ekonomicznym wymogom tej wizji męskości, mogą doświadczać podwójnego wykluczenia: klasowego i genderowego.
Zaburzone relacje z jedzeniem i własnym ciałem
Produkty silnie zgenderyzowane tworzą sztuczne podziały, które prowadzą do zaburzonych relacji z jedzeniem. Jeśli jogurt jest „kobiecy”, a wysoko-proteinowy serek „męski”, mężczyźni mogą rozwijać lęk przed konsumowaniem produktów postrzeganych jako „niewłaściwe” dla ich płci. To ogranicza różnorodność diety i może prowadzić do niedoborów żywieniowych.
Co więcej, ciągłe bombardowanie przekazem o konieczności budowania mięśni i spożywania dużych ilości białka tworzy niezdrową obsesję na punkcie ciała. Mężczyźni coraz częściej doświadczają dysmorfii ciała, zaburzenia polegającego na zniekształconym postrzeganiu własnego wyglądu (Olivardia et al., 2000; Phillips & Castle, 2001; Phillips & Diaz, 1997). Nigdy nie są wystarczająco umięśnieni, wystarczająco silni, wystarczająco męscy (Blashill et al., 2020).
Wpływ na relacje międzyludzkie
Internalizacja sztywnych wzorców męskości wpływa także na jakość relacji międzyludzkich. Mężczyźni wychowani w przekonaniu, że powinni być silni, niezależni i konkurencyjni, mają trudności w budowaniu głębokich, opartych na wzajemności relacji (Burn & Ward, 2005; McKenzie et al., 2018). Trudno im okazywać wrażliwość, prosić o pomoc, przyznawać się do niepewności.
W relacjach romantycznych prowadzi to do problemów komunikacyjnych i emocjonalnej niedostępności. W relacjach przyjacielskich obserwuje się powierzchowność i brak autentycznej bliskości. Badania pokazują, że mężczyźni mają średnio mniej bliskich przyjaciół niż kobiety i częściej doświadczają samotności, co jest bezpośrednim skutkiem kulturowych oczekiwań dotyczących męskiej samowystarczalności (Bank & Hansford, 2000; Botha & Bower, 2024; Way, 2011).
Mechanizmy radzenia sobie i drogi wyjścia
Rozpoznanie szkodliwości sztywnych wzorców męskości stanowi pierwszy krok do zmiany. Ruch „czułej męskości”, o którym wspomina Skorupa, pokazuje, że możliwa jest alternatywa, męskość oparta na wrażliwości, emocjonalnej dostępności i autentyczności, a nie na nieustannym udowadnianiu siły (Anderson, 2009; Elliott, 2016; Hanlon, 2012).
Istotne jest także rozwijanie krytycznej świadomości konsumenckiej. Zrozumienie, że produkty „for men” stanowią przede wszystkim chwyt marketingowy, a nie odpowiedź na rzeczywiste potrzeby, pozwala uwolnić się od presji performatywnej. Mężczyzna może jeść jogurt Activia, nosić różową koszulę czy okazywać emocje i wciąż być w pełni mężczyzną.
Zaleca się psychoterapię, szczególnie podejścia feministyczne i uwzględniające perspektywę gender studies, która może pomóc mężczyznom w przepracowaniu internalizowanych toksycznych wzorców i budowaniu zdrowszej, bardziej elastycznej tożsamości genderowej (Englar-Carlson & Kiselica, 2013; Kiselica et al., 2016). Grupy wsparcia dla mężczyzn, takie jak wspominana przez Skorupę Grupa Performatywna Chłopaki, tworzą przestrzeń do eksplorowania alternatywnych form męskości.
Konkluzja: ku nowej, inkluzywnej męskości
Produkty takie jak Bakoma Men są symptomem szerszego problemu: próby komercjalizacji i instrumentalizacji lęków związanych z „kryzysem męskości”. Zamiast otwierać przestrzeń dla różnorodnych form męskości, marketing ten wzmacnia sztywne, toksyczne wzorce, które szkodzą zarówno mężczyznom, jak i całemu społeczeństwu (Wong et al., 2017).
Zdrowie psychiczne mężczyzn wymaga dekonstrukcji tych wzorców i budowania nowych, bardziej inkluzywnych definicji męskości, takich, które nie wymagają nieustannego udowadniania, nie uzależniają wartości od sylwetki czy wyboru jogurtu i nie karają za wrażliwość czy szukanie pomocy. Dopiero wtedy mężczyźni będą mogli żyć pełniej, zdrowiej i szczęśliwiej, bez presji bycia „prawdziwymi mężczyznami” według wąskich, komercyjnych definicji.
Bibliografia
Addis, M. E., & Mahalik, J. R. (2003). Men, masculinity, and the contexts of help seeking. American Psychologist, 58(1), 5–14.
Anderson, E. (2009). Inclusive masculinity: The changing nature of masculinities. Routledge.
Bank, B. J., & Hansford, S. L. (2000). Gender and friendship: Why are men’s best same-sex friendships less intimate and supportive? Personal Relationships, 7(1), 63–78.
Berke, D. S., Reidy, D. E., & Zeichner, A. (2022). Men’s psychiatric distress in context: Understanding the impact of masculine discrepancy stress, race, and barriers to help-seeking. American Journal of Men’s Health, 16(1).
Blashill, A. J., Grunewald, W., Fang, A., Davidson, E., & Wilhelm, S. (2020). Conformity to masculine norms and symptom severity among men diagnosed with muscle dysmorphia vs. body dysmorphic disorder. PLoS ONE, 15(8), e0237651.
Botha, F., & Bower, M. (2024). Predictors of male loneliness across life stages: An Australian study of longitudinal data. BMC Public Health, 24, 1285.
Burn, S. M., & Ward, A. Z. (2005). Men’s conformity to traditional masculinity and relationship satisfaction. Psychology of Men & Masculinity, 6(4), 254–263.
Canetto, S. S., & Sakinofsky, I. (1998). The gender paradox in suicide. Suicide and Life-Threatening Behavior, 28(1), 1–23.
Connell, R. W., & Messerschmidt, J. W. (2005). Hegemonic masculinity: Rethinking the concept. Gender & Society, 19(6), 829–859.
Eisler, R. M., & Blalock, J. A. (1991). Masculine gender role stress: Implications for the assessment of men. Clinical Psychology Review, 11(1), 45–60.
Eisler, R. M., Skidmore, J. R., & Ward, C. H. (1988). Masculine gender-role stress: Predictor of anger, anxiety, and health-risk behaviors. Journal of Personality Assessment, 52(1), 133–141.
Elliott, K. (2016). Caring masculinities: Theorizing an emerging concept. Men and Masculinities, 19(3), 240–259.
Englar-Carlson, M., & Kiselica, M. S. (2013). Affirming the strengths in men: A positive masculinity approach to assisting male clients. Journal of Counseling & Development, 91(4), 399–409.
Freeman, A., Mergl, R., Kohls, E., Székely, A., Gusmao, R., Arensman, E., … & Rummel-Kluge, C. (2017). A cross-national study on gender differences in suicide intent. BMC Psychiatry, 17, 234.
Hanlon, N. (2012). Masculinities, care and equality: Identity and nurture in men’s lives. Palgrave Macmillan.
Kiselica, M. S., Benton-Wright, S., & Englar-Carlson, M. (2016). Accentuating positive masculinity: A new foundation for the psychology of boys, men, and masculinity. W Y. J. Wong & S. R. Wester (Red.), APA handbook of men and masculinities (ss. 123–143). American Psychological Association.
McKenzie, S. K., Collings, S., Jenkin, G., & River, J. (2018). Masculinity, social connectedness, and mental health: Men’s diverse patterns of practice. American Journal of Men’s Health, 12(5), 1247–1261.
Oberle, C. D., Watkins, R. S., & Burkot, A. J. (2018). Body image and body change behaviors associated with orthorexia symptoms in males. Eating Behaviors, 31, 77–84.
Olivardia, R., Pope, H. G., Jr., & Hudson, J. I. (2000). Muscle dysmorphia in male weightlifters: A case-control study. American Journal of Psychiatry, 157(8), 1291–1296.
Phillips, K. A., & Castle, D. J. (2001). Body dysmorphic disorder in men. BMJ, 323(7320), 1015–1016.
Phillips, K. A., & Diaz, S. (1997). Gender differences in body dysmorphic disorder. Journal of Nervous and Mental Disease, 185(9), 570–577.
Pope, H. G., Jr., Gruber, A. J., Choi, P., Olivardia, R., & Phillips, K. A. (1997). Muscle dysmorphia: An underrecognized form of body dysmorphic disorder. Psychosomatics, 38(6), 548–557.
Reidy, D. E., Smith-Darden, J. P., Vivolo-Kantor, A. M., Malone, C. A., & Kernsmith, P. D. (2018). Masculine discrepancy stress and psychosocial maladjustment: Implications for behavioral and mental health of adolescent boys. Psychology of Men and Masculinity, 19(4), 560–577.
Ridge, D., Emslie, C., & White, A. (2011). Understanding how men experience, express and cope with mental distress: Where next? Sociology of Health & Illness, 33(1), 145–159.
Sagar-Ouriaghli, I., Godfrey, E., Bridge, L., Meade, L., & Brown, J. S. L. (2019). Improving mental health service utilization among men: A systematic review and synthesis of behavior change techniques within interventions targeting help-seeking. American Journal of Men’s Health, 13(3).
Seidler, Z. E., Dawes, A. J., Rice, S. M., Oliffe, J. L., & Dhillon, H. M. (2016). The role of masculinity in men’s help-seeking for depression: A systematic review. Clinical Psychology Review, 49, 106–118.
Striegel-Moore, R. H., Rosselli, F., Perrin, N., DeBar, L., Wilson, G. T., May, A., & Kraemer, H. C. (2009). Gender difference in the prevalence of eating disorder symptoms. International Journal of Eating Disorders, 42(5), 471–474.
Strother, E., Lemberg, R., Stanford, S. C., & Turberville, D. (2012). Eating disorders in men: Underdiagnosed, undertreated, and misunderstood. Eating Disorders, 20(5), 346–355.
Stutts, L. A. (2020). It’s complicated: The relationship between orthorexia and weight/shape concerns, eating behaviors, and mood. Eating Behaviors, 39, 101444.
Way, N. (2011). Deep secrets: Boys’ friendships and the crisis of connection. Harvard University Press.
Wong, Y. J., Ho, M. H. R., Wang, S. Y., & Miller, I. S. K. (2017). Meta-analyses of the relationship between conformity to masculine norms and mental health-related outcomes. Journal of Counseling Psychology, 64(1), 80–93.
World Health Organization. (2024). Suicide worldwide in 2021: Global health estimates. World Health Organization.
316. Bakoma Men, czyli ile jest wart jogurt DLA MĘŻCZYZN, „jestesmyfajni.pl”, https://www.jestesmyfajni.pl/2017/02/17/316-bakoma-men-czyli-ile-jest-wart-jogurt-dla-mezczyzn/, dostęp 21.06.2023.
Bakoma 7 zbóż MEN, YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=rWk3MvKhGe0, dostęp 21.06.2023.
Bakoma Men – „Zbuduj w sobie męską siłę” 15 sek. [marketing-news.pl], YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=3h5axBm7TMw, dostęp 21.06.2023.
Bialik Beata, Dotykają się i głaszczą. Tworzą męski krąg, zamiast rywalizować, „noizz.pl”, https://noizz.pl/kryzys-meskosci/kryzys-meskosci-grupa-performatywna-chlopaki-o-czulosci-wsrod-mezczyzn/2xmx78e, dostęp 20.06.2023.
Braveran – Prawdziwy mężczyzna na biwaku, YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=3suB9y_KIXk, dostęp 21.06.2023.
Butler Judith, Uwikłani w płeć, przeł. K. Krasuska, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008.
Connell Raewyn W., Masculinities, Polity Press, Cambridge 1995.
Jak wygląda kryzys męskości w Polsce i co możemy z nim zrobić?, „noizz.pl”, https://noizz.pl/kryzys-meskosci/kryzys-meskosci-stworzylismy-reportaz-o-nowych-meskich-wzorcach/dftg3mq, dostęp 20.06.2023.
Kto wbija gwoździe? Czy nastąpił kryzys męskości?, https://dziendobry.tvn.pl/zdrowie/psychologia/kryzys-meskosci-co-zrobic-by-minal-da295635, dostęp 20.06.2023.
Łojas Joanna, Reklama, w: Od aforyzmu do zinu. Gatunki twórczości słownej, red. G. Godlewski i in., WUW, Warszawa 2014.
Łukasiewicz Aleksandra, Jogurty tylko dla kobiet lub mężczyzn? Dietetyk: „To chwyt marketingowy”, „finanse.wp.pl”, https://finanse.wp.pl/jogurty-tylko-dla-kobiet-lub-mezczyzn-dietetyk-to-chwyt-marketingowy-6401732966729345a, dostęp 21.06.2023.
Mensil – reklama leku na erekcję, YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=CkhM1NZ52oE, dostęp 21.06.2023
Rola białka w życiu mężczyzny, https://bakoma-men.pl/, dostęp 21.06.2023.
Stępniak Grzegorz, Nie szata zdobi mężczyznę? O męskości i Coli Zero, „Dialog” 2022, nr 5.
Autorzy: Mikołaj Skorupa, Karol Dobkowicz Ngondo
